- Stowarzyszenie Polska Praworządna

ZAŁĄCZNIK NR 5

ZAKRES OKOLICZNOŚCI WYMAGAJĄCYCH ZBADANIA PRZEZ NADZWYCZAJNEGO RZECZNIKA DYSCYPLINARNEGO SĄDU NAJWYŻSZEGO

W związku z wnioskiem o wyznaczenie Nadzwyczajnego Rzecznika Dyscyplinarnego na podstawie art. 76 § 8 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym wskazuje się poniżej zakres okoliczności wymagających zbadania w odniesieniu do sędziów Sądu Najwyższego uczestniczących w wydawaniu orzeczeń objętych załączonym wykazem spraw.

Przedmiotem czynności wyjaśniających powinno być ustalenie indywidualnego udziału poszczególnych sędziów w opisanej praktyce orzeczniczej, jej podstaw prawnych, sposobu powstania i stosowania, skutków dla prawomocnych orzeczeń oraz funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości.

Załączony wykaz spraw dokumentuje ujawnioną część szerszej praktyki orzeczniczej, w której powtarza się mechanizm polegający na badaniu prawidłowości składu sądu w związku
z okolicznościami powołania sędziego z udziałem Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej po 2017 r., z wykorzystaniem konstrukcji wywodzonej z uchwały BSA I-4110-1/20 lub odpowiadającej jej zasadniczej treści. Wskazane w niniejszym załączniku pojedyncze orzeczenia służą wyłącznie zilustrowaniu tej praktyki i nie wyznaczają zakresu czynności wyjaśniających.

I. Okoliczności podjęcia uchwały połączonych Izb Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2020 r., BSA I-4110-1/20

Należy odtworzyć podstawę prawną, przedmiot i rzeczywisty zakres uchwały połączonych Izb Cywilnej, Karnej oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2020 r., BSA I-4110-1/20, a w szczególności ustalić:

jakie konkretne rozbieżności w wykładni prawa stanowiły podstawę przedstawienia zagadnienia połączonym Izbom;
jaki był dokładny zakres zagadnienia prawnego;
czy treść podjętej uchwały pozostawała w granicach kompetencji Sądu Najwyższego do rozstrzygania rozbieżności w wykładni prawa;
czy uchwała ograniczała się do interpretacji istniejących przepisów, czy też doprowadziła do wykreowania nowej normy dotyczącej skutków powołania sędziego;
czy poprzez wykładnię przepisów procesowych nie ustanowiono dodatkowej, niewynikającej z ustawy przesłanki nienależytej obsady sądu;
czy uchwała nie ingerowała w skutki aktu powołania sędziego przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej;
czy jej treść nie wkroczyła w materię zastrzeżoną dla ustawodawcy albo innych konstytucyjnych organów państwa.

Znaczenie powyższych zagadnień wynika z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 kwietnia 2020 r., U 2/20, w którym uchwała BSA I-4110-1/20 została uznana za niezgodną m.in. z art. 179, art. 144 ust. 3 pkt 17, art. 183 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 8 ust. 1, art. 7 i art. 2 Konstytucji RP.

II. Udział poszczególnych sędziów w podjęciu uchwały BSA I-4110-1/20

W odniesieniu do każdego sędziego objętego czynnościami wyjaśniającymi należy ustalić:

czy uczestniczył w posiedzeniu połączonych Izb z dnia 23 stycznia 2020 r.;
jaki był sposób jego głosowania nad uchwałą, o ile informacja ta jest możliwa do ustalenia;
czy zgłosił zdanie odrębne;
czy uczestniczył w przygotowywaniu treści uchwały albo jej uzasadnienia;
czy pełnił szczególną funkcję przy jej podejmowaniu;
jakie stanowisko zajmował wobec uchwały po jej wydaniu;
jakie stanowisko zajmował wobec wyroku Trybunału Konstytucyjnego U 2/20.

Ustalenia te należy następnie zestawić z udziałem tych samych sędziów w późniejszych postępowaniach ujętych w wykazie spraw. Załączony materiał wskazuje na wielokrotne występowanie tych samych nazwisk w składach rozpoznających sprawy dotyczące prawidłowości obsady sądów z udziałem sędziów powołanych z udziałem Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej po 2017 r.

III. Późniejsze stosowanie przez uczestników BSA I-4110-1/20 konstrukcji prawnej wynikającej z tej uchwały

Należy ustalić, którzy spośród sędziów uczestniczących w podjęciu BSA I-4110-1/20 następnie uczestniczyli w postępowaniach, w których konstrukcja wynikająca z tej uchwały służyła do:

stwierdzania nienależytej obsady sądu;
podważania prawidłowości składów z udziałem sędziów powołanych na wniosek KRS ukształtowanej po 2017 r.;
uchylania prawomocnych orzeczeń;
wznawiania prawomocnie zakończonych postępowań;
kierowania spraw do ponownego rozpoznania;
formułowania ocen dotyczących skutków powołania innych sędziów.

Należy zbadać sytuacje, w których ta sama osoba uczestniczyła najpierw w sformułowaniu określonej reguły orzeczniczej w BSA I-4110-1/20, a następnie stosowała ją przy ocenie prawidłowości działania innych sędziów.

Problem ten był przedmiotem zagadnienia prawnego w sprawie III CZP 67/23. Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 13 marca 2025 r. stwierdził, że sędzia uczestniczący w BSA I-4110-1/20 nie jest z tego powodu automatycznie wyłączony z mocy ustawy, jednocześnie określając tę uchwałę jako podjętą „z rażącym naruszeniem prawa”, a następnie wyeliminowaną z obrotu prawnego wyrokiem TK U 2/20.

IV. Skutki wyroku TK U 2/20 w późniejszych orzeczeniach Sądu Najwyższego

W odniesieniu do każdego orzeczenia wydanego po dniu 20 kwietnia 2020 r. należy ustalić:

czy skład orzekający odniósł się do U 2/20;
jakie skutki prawne przypisał temu wyrokowi;
czy uznawał BSA I-4110-1/20 za nadal wiążącą albo zachowującą moc zasady prawnej;
na jakiej podstawie prawnej przyjmowano takie stanowisko;
czy formalnie rezygnowano z powoływania uchwały, zachowując jednak konstrukcję prawną odpowiadającą jej treści;
czy późniejsza argumentacja była materialnie tożsama z argumentacją zakwestionowaną w U 2/20;
czy członkowie składu mieli świadomość treści i skutków U 2/20 w chwili orzekania.

W sprawie II KO 84/24 Sąd Najwyższy stwierdził, że wykładnia wynikająca z uchwały połączonych Izb nadal pozostaje wiążąca jako zasada prawna i że wyrok U 2/20 tego nie zmienił.

V. Rzeczywisty charakter testu „in concreto”

Dla każdej sprawy należy ustalić, czy deklarowana indywidualna ocena niezawisłości i bezstronności rzeczywiście odnosiła się do okoliczności konkretnego postępowania.

Należy ustalić w szczególności:

jakie konkretne okoliczności danej sprawy wskazano jako powodujące brak niezawisłości lub bezstronności sędziego;
czy wykazano związek pomiędzy sposobem powołania sędziego a przedmiotem konkretnej sprawy;
czy wykazano związek sędziego ze stronami, oskarżonym, pokrzywdzonym, prokuratorem albo innymi uczestnikami postępowania;
czy wykazano interes sędziego w określonym wyniku postępowania;
czy wskazano konkretne działanie czynnika zewnętrznego mogącego oddziaływać na dane rozstrzygnięcie;
czy argumentacja opierała się przede wszystkim na sposobie awansu, delegacjach, funkcjach administracyjnych, przebiegu postępowania nominacyjnego albo innych elementach kariery zawodowej;
czy identyczne okoliczności były następnie wykorzystywane wobec tego samego sędziego niezależnie od przedmiotu kolejnych spraw.

Należy ustalić, czy w sprawach objętych badaną praktyką jako kryteria oceny wykorzystywano przede wszystkim okoliczności dotyczące drogi zawodowej sędziego, procedury nominacyjnej, delegacji, pełnionych funkcji, związków instytucjonalnych lub aktywności publicznej oraz czy okoliczności te każdorazowo odnoszono do realiów konkretnej sprawy.

VI. Związek pomiędzy procedurą nominacyjną a bezstronnością w konkretnej sprawie

Dla każdej sprawy należy ustalić, czy wskazano konkretny związek pomiędzy okolicznościami procedury nominacyjnej sędziego a jego zdolnością do bezstronnego rozpoznania konkretnego postępowania.

Należy w szczególności ustalić, czy w badanych sprawach dotyczących przestępstw pospolitych lub innych postępowań niezwiązanych przedmiotowo ze sporem ustrojowym wskazywano konkretny związek pomiędzy sposobem powołania sędziego a jego zdolnością do bezstronnego rozpoznania danej sprawy, czy też ocena koncentrowała się zasadniczo na jego drodze zawodowej, awansach, delegacjach, pełnionych funkcjach i procedurze nominacyjnej.

VII. Przenoszenie wcześniejszych ocen dotyczących sędziego do kolejnych postępowań

Należy porównać wszystkie orzeczenia dotyczące tych samych sędziów i ustalić:

czy kolejne składy przeprowadzały samodzielne badanie;
czy powielały wcześniejsze ustalenia dotyczące kariery sędziego;
czy powtarzały te same fragmenty uzasadnień;
czy w kolejnych sprawach pojawiały się nowe okoliczności odnoszące się do konkretnego postępowania;
czy wcześniejsza negatywna ocena sędziego była następnie traktowana jako wystarczająca podstawa kolejnych rozstrzygnięć;
czy w praktyce nie powstało trwałe domniemanie nieprawidłowości składów z udziałem określonych sędziów.

Należy w szczególności ustalić, w ilu sprawach kolejne składy Sądu Najwyższego powoływały wcześniejsze orzeczenia dotyczące tego samego sędziego i uznawały wcześniejsze ustalenia odnoszące się do jego drogi zawodowej za wystarczające lub nadal aktualne dla kolejnej sprawy.

VIII. Charakter działań odnoszących się do skuteczności powołania innych sędziów

W odniesieniu do każdego orzeczenia należy ustalić:

czy ocena ograniczała się do prawidłowości konkretnego składu procesowego;
czy kwestionowano skuteczność powołania sędziego;
czy podważano istnienie jego stosunku służbowego;
czy podważano skutki prerogatywy Prezydenta RP dotyczącej powołania sędziego;
czy kwestionowano umocowanie Krajowej Rady Sądownictwa jako konstytucyjnego organu państwa – jeśli tak, to na jakiej podstawie prawnej;
czy w praktyce pozbawiano akt powołania sędziego skuteczności poprzez uznawanie kolejnych składów z jego udziałem za wadliwe;
czy określonych sędziów traktowano jako kategorię osób trwale niezdolnych do utworzenia prawidłowo obsadzonego sądu.

IX. Granice działalności orzeczniczej i odpowiedzialności dyscyplinarnej

Dla każdego sędziego należy ustalić:

zakres jego osobistego udziału w badanych orzeczeniach;
świadomość treści art. 190 ust. 1 Konstytucji oraz U 2/20;
świadomość późniejszych orzeczeń dotyczących skutków BSA I-4110-1/20;
sposób uzasadniania dalszego stosowania tej konstrukcji;
powtarzalność takich działań;
skutki dla prawomocnych orzeczeń;
działania podejmowane poza samym wydaniem orzeczenia;
znaczenie tych okoliczności dla kwalifikacji na tle art. 72 ustawy o Sądzie Najwyższym.

X. Sposób przydzielania spraw, dobór składów oraz badanie bezstronności i niezawisłości sędziów wyznaczanych do ich rozpoznania

Należy ustalić:

sposób przydzielenia każdej ustalonej sprawy objętej badaną praktyką, w tym spraw wskazanych w załączonym wykazie;
czy przydział nastąpił zgodnie z obowiązującymi w danym czasie zasadami przydziału spraw i wyznaczania składów orzekających;
kto został pierwotnie wyznaczony albo wylosowany do rozpoznania każdej ze spraw;
kto został pierwotnie wyznaczony albo wylosowany jako sędzia sprawozdawca;
wszystkie późniejsze zmiany składu orzekającego;
dokładne przyczyny każdej zmiany składu;
podstawę prawną i faktyczną każdej zmiany;
osoby podejmujące decyzje dotyczące zmiany składu lub wyznaczenia innego sędziego;
czy sporządzano dokumentację pozwalającą odtworzyć pierwotny i ostateczny skład oraz przyczyny dokonanych zmian;
czy wobec sędziego pierwotnie wyznaczonego albo wylosowanego do rozpoznania sprawy badano istnienie okoliczności mogących mieć znaczenie dla jego niezawisłości lub bezstronności;
czy ustalano, czy sędzia ten przed przydzieleniem mu sprawy uczestniczył publicznie lub organizacyjnie w sporze dotyczącym sposobu ukształtowania Krajowej Rady Sądownictwa po 2017 r.;
czy ustalano, czy uczestniczył w podejmowaniu uchwały połączonych Izb Sądu Najwyższego BSA I-4110-1/20;
czy ustalano, czy podpisywał apele, uchwały, stanowiska albo inne publiczne wystąpienia dotyczące statusu KRS, skuteczności powołań sędziowskich albo statusu sędziów powołanych po 2018 r.;
czy ustalano, czy pełnił funkcje w stowarzyszeniach sędziowskich, które oficjalnie zajmowały stanowisko w sprawach będących następnie przedmiotem jego orzekania;
czy ustalano, czy przed rozpoznaniem sprawy publicznie prezentował pogląd prawny dotyczący statusu sędziego, którego orzeczenie lub skład miał następnie oceniać;
czy ustalano, czy brał wcześniej udział w innych orzeczeniach dotyczących tego samego sędziego i czy wcześniej wyraził już pogląd na prawidłowość jego powołania lub zdolność do utworzenia prawidłowo obsadzonego sądu;
czy wcześniejsza publiczna, organizacyjna lub orzecznicza aktywność sędziego dotycząca przedmiotu sprawy była uwzględniana przy ocenie jego własnej obiektywnej bezstronności;
czy rozważano zastosowanie przepisów o wyłączeniu sędziego z uwagi na jego wcześniejsze zaangażowanie w zagadnienie stanowiące przedmiot późniejszego rozstrzygnięcia;
czy wobec sędziów Sądu Najwyższego stosowano porównywalny standard badania obiektywnej bezstronności do standardu stosowanego przez nich wobec sędziów sądów powszechnych;
czy fakt wcześniejszego udziału sędziego SN w sporze dotyczącym KRS, statusu sędziów lub BSA I-4110-1/20 był uznawany za okoliczność prawnie relewantną, a jeżeli nie — z jakiej przyczyny;
częstotliwość występowania poszczególnych sędziów w badanej kategorii spraw;
rozkład tych spraw pomiędzy pozostałych sędziów Izby Karnej;
sposób wyznaczania sędziów sprawozdawców;
powtarzalność konkretnych konfiguracji osobowych;
czy określone konfiguracje składów występowały w sprawach dotyczących statusu sędziów częściej niż w innych kategoriach spraw;
czy istniały przypadki, w których sędzia pierwotnie wyznaczony do sprawy został zastąpiony osobą wcześniej publicznie zaangażowaną w spór dotyczący KRS lub statusu sędziów, a jeżeli tak — z jakich przyczyn;
czy sposób kształtowania składów zapewniał zarówno rzeczywistą bezstronność, jak i brak obiektywnie uzasadnionych wątpliwości co do bezstronności sądu z perspektywy stron postępowania.

Przy analizie tego zagadnienia należy również porównać kryteria stosowane przez Sąd Najwyższy wobec sędziów, których niezawisłość była badana w późniejszych orzeczeniach, z kryteriami stosowanymi wobec sędziów Sądu Najwyższego wyznaczonych do przeprowadzania takich ocen.

W szczególności należy ustalić, czy wcześniejsze publiczne zajęcie stanowiska w sporze dotyczącym KRS, skuteczności powołań sędziowskich lub statusu sędziów było traktowane jako okoliczność mogąca wpływać na obiektywną bezstronność sędziego Sądu Najwyższego, skoro w innych sprawach SN uznawał aktywność publiczną, związki instytucjonalne i wcześniejsze zachowania sędziego za elementy mogące podlegać ocenie w ramach badania jego niezależności i bezstronności.

Znaczenie tego zagadnienia wynika również z faktu, że regulacje dotyczące Sądu Najwyższego przewidują dokumentowanie losowania w tych postępowaniach, w których ustawa wprost je nakazuje, łącznie z oznaczeniem osób uczestniczących w losowaniu, sędziów wyłączonych oraz przyczyn ich wyłączenia.

Szczególnego zbadania wymaga, czy sędzia, który przed przydzieleniem mu sprawy publicznie, organizacyjnie lub orzeczniczo opowiedział się już za określoną oceną statusu Krajowej Rady Sądownictwa albo sędziów powołanych z jej udziałem, powinien następnie uczestniczyć w składzie dokonującym indywidualnej oceny bezstronności konkretnego sędziego należącego do tej kategorii.

XI. Uzgadnianie lub koordynowanie praktyki orzeczniczej

Należy ustalić źródła podobieństwa argumentacji występującej w kolejnych orzeczeniach, w szczególności poprzez zbadanie:

oficjalnych narad dotyczących tej kategorii spraw;
dokumentów wewnętrznych Sądu Najwyższego;
uchwał i stanowisk organów SN;
sposobu przygotowywania projektów uzasadnień;
wzajemnego udostępniania projektów lub argumentacji w zakresie dopuszczonym prawem;
występowania identycznych albo niemal identycznych fragmentów kolejnych uzasadnień;
wzajemnego powoływania się przez składy na wcześniejsze orzeczenia wydawane przez te same osoby;
istnienia wspólnej praktyki dotyczącej sposobu kwalifikowania składów z udziałem określonych sędziów.

XII. Indywidualny udział poszczególnych sędziów

Dla każdej osoby objętej czynnościami wyjaśniającymi należy sporządzić odrębne zestawienie obejmujące:

wszystkie ustalone sprawy, w których uczestniczyła, dotyczące stosowania uchwały BSA I-4110-1/20 albo konstrukcji prawnej odpowiadającej jej zasadniczej treści, w tym sprawy wskazane w załączonym wykazie;
sygnaturę i datę każdego orzeczenia;
funkcję pełnioną w składzie;
pełnienie funkcji przewodniczącego;
pełnienie funkcji sprawozdawcy;
autorstwo lub współautorstwo uzasadnienia;
zgłoszone zdania odrębne;
udział w podejmowaniu BSA I-4110-1/20;
sposób głosowania nad tą uchwałą, o ile informacja ta jest możliwa do ustalenia;
zgłoszone do BSA I-4110-1/20 zdanie odrębne;
stanowisko zajmowane wobec wyroku TK U 2/20;
sposób odnoszenia się do U 2/20 w późniejszych orzeczeniach;
wcześniejsze i późniejsze orzeczenia dotyczące tego samego sędziego sądu powszechnego lub tego samego zagadnienia prawnego;
zakres powtarzania argumentacji z wcześniejszych rozstrzygnięć;
przypadki powoływania własnych wcześniejszych orzeczeń albo orzeczeń składów
z udziałem tych samych osób;
udział w publicznych uchwałach, apelach, stanowiskach lub działalności organizacyjnej dotyczącej KRS, statusu sędziów albo skuteczności powołań sędziowskich;
skutki procesowe każdego z wydanych rozstrzygnięć, w szczególności wznowienie postępowania, uchylenie prawomocnego orzeczenia albo przekazanie sprawy
do ponownego rozpoznania.

Załączony wykaz spraw powinien służyć jako materiał inicjujący czynności wyjaśniające i wskazujący ujawnioną część badanego zjawiska, a nie jako zamknięty katalog spraw podlegających analizie.

W toku czynności należy ustalić pełną liczbę postępowań odpowiadających wskazanym kryteriom, w tym spraw niewymienionych w wykazie, poprzez analizę baz orzeczeń, repertoriów, akt Sądu Najwyższego oraz innych dostępnych danych pozwalających odtworzyć rzeczywistą skalę praktyki.

XIII. Obiektywna bezstronność sędziów uczestniczących wcześniej w podjęciu BSA I-4110-1/20

Należy zbadać sytuacje, w których sędzia:

uczestniczył w podjęciu BSA I-4110-1/20;
następnie orzekał w sprawach związanych z konstrukcją ustanowioną w tej uchwale;
stosował tę konstrukcję do oceny prawidłowości działania innych sędziów;
rozstrzygał o skutkach prawnych wyroku U 2/20 odnoszącego się do uchwały,
w której podjęciu sam uczestniczył;
orzekał w sprawach, w których pośrednio oceniał prawidłowość własnego wcześniejszego stanowiska.

Samo zagadnienie procesowych skutków wcześniejszego udziału sędziego w podjęciu BSA I-4110-1/20 w jego późniejszym orzekaniu zostało przedstawione Sądowi Najwyższemu
w sprawie III CZP 67/23.

XIV. Działalność publiczna dotycząca przedmiotu późniejszego orzekania

W odniesieniu do każdego sędziego objętego czynnościami wyjaśniającymi należy ustalić, czy przed wydaniem analizowanych orzeczeń podejmował publiczną lub organizacyjną aktywność dotyczącą zagadnień, które następnie stały się przedmiotem jego orzekania, a w szczególności czy:

podpisywał, współtworzył lub publicznie popierał apele, uchwały, stanowiska albo inne wystąpienia dotyczące Krajowej Rady Sądownictwa, Izby Dyscyplinarnej Sądu Najwyższego, statusu sędziów orzekających w tej Izbie, skuteczności ich powołania albo statusu sędziów powołanych po 2018 r.;
uczestniczył w podejmowaniu uchwał, rezolucji lub stanowisk dotyczących statusu tych sędziów, skuteczności ich powołań, możliwości wykonywania przez nich funkcji orzeczniczych albo skutków wydawanych przez nich orzeczeń;
pełnił funkcje we władzach stowarzyszeń, organizacji lub innych struktur sędziowskich, które oficjalnie zajmowały stanowisko w sprawach dotyczących KRS, Izby Dyscyplinarnej, statusu sędziów powołanych po 2018 r. albo prawidłowości wydawanych przez nich orzeczeń;
publicznie wypowiadał się na temat legalności, skuteczności lub prawidłowości powołania określonych sędziów albo na temat dopuszczalności ich dalszego orzekania;
publicznie postulował określony sposób traktowania orzeczeń wydawanych przez sędziów powołanych po 2018 r., w szczególności ich niewykonywanie, pomijanie, wzruszanie albo traktowanie jako wydanych przez skład nieprawidłowo obsadzony;
postulował działania dotyczące statusu zawodowego, odpowiedzialności dyscyplinarnej, odsuwania od orzekania, usuwania z urzędu albo innego sposobu traktowania sędziów należących do określonej kategorii nominacyjnej;
uczestniczył w demonstracjach, marszach, publicznych akcjach środowiskowych, konferencjach, debatach, wystąpieniach medialnych albo innych formach publicznej aktywności, podczas których manifestowano stanowisko dotyczące KRS, Izby Dyscyplinarnej, statusu sędziów powołanych po 2018 r. lub skuteczności ich orzeczeń;
następnie orzekał w sprawach dotyczących tych samych zagadnień, tych samych kategorii sędziów albo skutków prawnych wynikających z ich powołania lub udziału w składach orzekających;
przed rozpoznaniem konkretnej sprawy miał już publicznie ukształtowane i zamanifestowane stanowisko dotyczące zagadnienia, które następnie stało się przedmiotem jego rozstrzygnięcia;
jego wcześniejsza aktywność publiczna, organizacyjna lub stowarzyszeniowa była uwzględniana przy ocenie jego własnej obiektywnej bezstronności i niezawisłości w sprawach dotyczących tych samych kwestii.

Należy następnie zestawić ustaloną aktywność każdego sędziego z treścią wydawanych przez niego orzeczeń, zakresem rozpoznawanych spraw oraz wymaganiami wynikającymi z art. 178 ust. 1 i 3 Konstytucji RP oraz art. 72 ustawy o Sądzie Najwyższym.

Szczególnego zbadania wymaga sytuacja, w której sędzia przed rozpoznaniem sprawy publicznie lub organizacyjnie opowiedział się już za określonym sposobem oceny statusu Krajowej Rady Sądownictwa, Izby Dyscyplinarnej Sądu Najwyższego, sędziów w niej orzekających albo sędziów powołanych po 2018 r., a następnie uczestniczył w wydawaniu orzeczenia, którego przedmiotem była ocena skutków prawnych dotyczących tych samych zagadnień.

XV. Wpływ badanej praktyki na innych sędziów oraz funkcjonowanie wymiaru sprawiedliwości

Należy ustalić rzeczywiste skutki orzeczeń Sądu Najwyższego objętych badaną praktyką dla sytuacji zawodowej innych sędziów, organizacji pracy sądów oraz stabilności postępowań sądowych, a w szczególności czy prowadziły one do:

odsuwania określonych sędziów od rozpoznawania spraw z uwagi na sposób ich powołania, udział Krajowej Rady Sądownictwa w procedurze nominacyjnej albo wcześniejsze zakwestionowanie prawidłowości składu z ich udziałem;
ograniczania zakresu czynności orzeczniczych powierzanych tym sędziom albo faktycznego wyłączania ich z określonych kategorii spraw;
zmian w zasadach przydziału spraw lub praktyce kształtowania składów orzekających podejmowanych w celu uniknięcia późniejszego zakwestionowania składu albo uchylenia wydanego orzeczenia;
odmowy wspólnego orzekania z określonymi sędziami, składania wniosków o ich wyłączenie albo podejmowania innych działań prowadzących do izolowania ich od wykonywania zwykłych czynności orzeczniczych;
kwestionowania w innych postępowaniach skuteczności, wykonalności lub prawomocności orzeczeń wydanych przez składy z udziałem tych sędziów;
powstawania praktyki polegającej na automatycznym lub powtarzalnym podważaniu orzeczeń z uwagi na osobę sędziego, niezależnie od merytorycznej treści rozstrzygnięcia;
konieczności ponownego rozpoznawania spraw prawomocnie zakończonych, ponawiania postępowań dowodowych, rozpraw, przesłuchań i innych czynności procesowych;
zwiększenia obciążenia sądów niższych instancji sprawami przekazanymi do ponownego rozpoznania wyłącznie albo przede wszystkim z przyczyn dotyczących składu osobowego sądu;
dezorganizacji pracy sądów, w szczególności poprzez konieczność ponownego wyznaczania składów, zmiany referatów, ponowne planowanie rozpraw oraz wykonywanie dodatkowych czynności administracyjnych i procesowych;
powstawania konfliktów pomiędzy sędziami, prezesami sądów, przewodniczącymi wydziałów lub innymi organami sądowymi co do możliwości dalszego orzekania przez określonych sędziów albo wykonywania wydanych przez nich orzeczeń;
tworzenia w obrębie wymiaru sprawiedliwości trwałego podziału na sędziów, których orzeczenia są traktowane jako niebudzące wątpliwości, oraz sędziów, których orzeczenia podlegają systemowemu kwestionowaniu ze względu na sposób ich powołania;
wywoływania efektu presji zawodowej lub środowiskowej wobec sędziów, których status był przedmiotem negatywnych ocen orzeczniczych Sądu Najwyższego;
powstawania sytuacji, w której sędzia mógł racjonalnie obawiać się, że jego orzeczenia będą uchylane nie z powodu błędów merytorycznych lub procesowych, lecz z uwagi na okoliczności związane z jego powołaniem;
ograniczania rzeczywistej niezawisłości sędziów poprzez wytworzenie trwałego mechanizmu presji wynikającego z ryzyka podważania ich składów i wydawanych przez nich orzeczeń;
osłabienia autorytetu sędziów oraz zaufania stron do skuteczności i stabilności wydawanych przez nich rozstrzygnięć;
powstawania po stronie obywateli niepewności, czy prawomocne orzeczenie pozostanie ostateczne, czy też może zostać wzruszone w przyszłości z przyczyn odnoszących się do osoby sędziego;
przedłużania postępowań oraz zwiększania kosztów ponoszonych przez strony, pełnomocników, obrońców, prokuraturę i Skarb Państwa;
powstawania rozbieżności w praktyce sądów co do sposobu traktowania sędziów powołanych po 2018 r. oraz wydawanych przez nich orzeczeń;
utrudnienia jednolitego stosowania prawa oraz stabilnego funkcjonowania sądów wskutek równoległego stosowania sprzecznych standardów dotyczących prawidłowości składów;
innych następstw organizacyjnych, procesowych, finansowych lub ustrojowych mogących mieć znaczenie dla oceny, czy doszło do działań mogących uniemożliwić lub istotnie utrudnić funkcjonowanie organu wymiaru sprawiedliwości w rozumieniu art. 72 § 1 ustawy o Sądzie Najwyższym.

Należy również ustalić, czy opisane skutki miały charakter incydentalny, czy też występowały w sposób powtarzalny w wielu sądach i sprawach, a także czy ich skala pozostawała w związku z utrwalaniem i rozpowszechnianiem określonej praktyki orzeczniczej Sądu Najwyższego.

XVI. Skutki dla prawomocnych orzeczeń oraz stron postępowań

Dla każdej sprawy objętej analizą należy ustalić:

jakie prawomocne orzeczenie zostało wzruszone;
datę jego wydania oraz datę uprawomocnienia;
podstawę prawną wznowienia postępowania albo uchylenia orzeczenia;
czy uchylono orzeczenie jednej, czy kilku instancji;
przebieg ponownego postępowania po uchyleniu orzeczenia;
końcowy rezultat sprawy po ponownym rozpoznaniu;
czas, o jaki przedłużyło się postępowanie wskutek ponownego rozpoznania sprawy;
dodatkowe koszty poniesione przez Skarb Państwa;
dodatkowe koszty poniesione przez strony;
skutki dla pokrzywdzonych;
skutki dla oskarżonych lub skazanych;
ewentualne roszczenia odszkodowawcze lub inne następstwa majątkowe;
łączną liczbę spraw, w których zastosowanie badanej praktyki doprowadziło do wzruszenia prawomocnego orzeczenia i konieczności ponownego rozpoznania sprawy.

Należy następnie ustalić łączną skalę procesowych, finansowych i społecznych skutków wzruszania prawomocnych orzeczeń w badanej kategorii spraw.

XVII. Wznowienia postępowań podejmowane z urzędu

W odniesieniu do każdej sprawy wznowionej z urzędu należy ustalić:

jakie zdarzenie lub informacja zainicjowały zainteresowanie Sądu Najwyższego sprawą;
kto podjął decyzję o podjęciu czynności z urzędu;
kto zakwalifikował sprawę do rozpoznania;
w jaki sposób wyznaczono skład orzekający;
czy wobec analogicznych sygnałów lub spraw stosowano jednakowe kryteria;
czy podejmowano czynności zmierzające do wyszukiwania innych prawomocnie zakończonych spraw z udziałem tych samych sędziów;
czy występowała praktyka systematycznego badania prawomocnych orzeczeń ze względu na osobę sędziego uczestniczącego w ich wydaniu;
czy podstawą podjęcia czynności było pismo strony, skazanego albo innej osoby kwestionujące status, sposób powołania, niezawisłość lub bezstronność sędziego, a jeżeli tak — w jaki sposób taki sygnał był weryfikowany przed wszczęciem postępowania z urzędu.

Przykładowo, w sprawie II KO 84/24 impulsem do podjęcia czynności przez Sąd Najwyższy było pismo skazanego kwestionujące osobę sędziego orzekającego w jego sprawie. Mechanizm inicjowania czynności należy ustalić we wszystkich pozostałych sprawach wznowionych
z urzędu.

XVIII. Sposób stosowania art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k.

W sprawach karnych należy ustalić:

w jaki sposób z treści art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. wyprowadzono możliwość uznania składu sądu za nienależycie obsadzony z uwagi na okoliczności dotyczące procedury nominacyjnej sędziego;
jaka była rola uchwały BSA I-4110-1/20 w ukształtowaniu tej wykładni;
czy po wydaniu wyroku TK U 2/20 wykładnia ta była nadal stosowana, a jeżeli tak — na jakiej podstawie prawnej;
jakie przepisy konstytucyjne, ustawowe, unijne lub konwencyjne powoływano jako uzupełniającą podstawę takiej wykładni;
czy przy zastosowaniu art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. wymagano wykazania konkretnego związku pomiędzy okolicznościami procedury nominacyjnej sędziego a jego niezawisłością lub bezstronnością w danej sprawie;
czy ustalano rzeczywisty wpływ kwestionowanych okoliczności na przebieg albo wynik konkretnego postępowania;
czy stwierdzenie nienależytej obsady sądu następowało przede wszystkim na podstawie okoliczności dotyczących osoby sędziego, niezależnie od merytorycznej prawidłowości wydanego orzeczenia;
czy zastosowanie art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. prowadziło do uchylenia prawomocnego orzeczenia bez wykazywania, że zarzucana wadliwość miała wpływ na treść rozstrzygnięcia;
czy w kolejnych sprawach posługiwano się wcześniej dokonanymi ocenami tego samego sędziego zamiast każdorazowego przeprowadzania samodzielnej oceny konkretnego składu;
czy w praktyce art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. został wykorzystany jako instrument umożliwiający wzruszanie prawomocnych orzeczeń z przyczyn odnoszących się do sposobu powołania sędziego, mimo że przepis ten sam wprost nie odwołuje się do procedury nominacyjnej sędziego;
czy sposób stosowania art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. pozostawał spójny z deklarowanym wymogiem przeprowadzania indywidualnej oceny in concreto;
czy w poszczególnych sprawach rozważano inne podstawy prawne pozwalające na ocenę bezstronności lub wyłączenie konkretnego sędziego, zamiast kwalifikowania sprawy jako bezwzględnej przyczyny odwoławczej prowadzącej do wzruszenia prawomocnego orzeczenia.

Przykładem zastosowania tego mechanizmu jest sprawa II KO 84/24, w której art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. został wykorzystany w związku ze wznowieniem postępowania z urzędu i uchyleniem prawomocnych orzeczeń obu instancji. Analogiczny sposób stosowania tego przepisu należy zweryfikować we wszystkich sprawach objętych badaną praktyką.

XIX. Spójność standardów stosowanych wobec sędziów sądów powszechnych i wobec sędziów Sądu Najwyższego

Należy ustalić, czy kryteria stosowane przez Sąd Najwyższy przy ocenie niezawisłości i bezstronności sędziów sądów powszechnych były w porównywalny sposób stosowane wobec sędziów Sądu Najwyższego uczestniczących w dokonywaniu takich ocen.

W szczególności należy porównać sposób uwzględniania następujących okoliczności:

wcześniejszej aktywności publicznej sędziego dotyczącej zagadnień stanowiących następnie przedmiot jego orzekania;
członkostwa i pełnienia funkcji w stowarzyszeniach lub organizacjach zajmujących publiczne stanowisko w sprawach KRS, Izby Dyscyplinarnej, statusu sędziów albo skuteczności ich powołania;
pełnionych funkcji i wynikających z nich związków instytucjonalnych;
publicznie wyrażanych wcześniej poglądów dotyczących przedmiotu późniejszego postępowania;
udziału w apelach, uchwałach, stanowiskach, demonstracjach lub innych formach aktywności publicznej odnoszącej się do statusu określonej grupy sędziów;
uczestnictwa w tworzeniu uchwały, stanowiska albo innego aktu następnie wykorzystywanego przy rozstrzyganiu konkretnych spraw;
wcześniejszego udziału w orzeczeniach dotyczących tego samego sędziego albo tego samego zagadnienia prawnego;
wcześniejszego publicznego zajęcia stanowiska co do prawidłowości powołania, możliwości orzekania albo skuteczności orzeczeń określonej kategorii sędziów.

Należy ustalić, czy okoliczności tego rodzaju, uznawane za istotne przy ocenie niezawisłości i bezstronności sędziów sądów powszechnych, były również badane przy ocenie bezstronności sędziów Sądu Najwyższego orzekających następnie w sprawach dotyczących tych samych zagadnień. Szczególnego zbadania wymaga, czy przy ocenie sędziów Sądu Najwyższego uwzględniano również ich osobisty udział w BSA I-4110-1/20 oraz późniejsze orzekanie w sprawach związanych z treścią tej uchwały. Sam Sąd Najwyższy w III CZP 67/23 rozpoznawał zagadnienie skutków udziału sędziego w BSA I-4110-1/20 dla jego późniejszego orzekania
w sprawach powiązanych z przyjętym w niej stanowiskiem.

XX. Ustalenie pełnej skali spraw objętych badaną praktyką

Załączony wykaz spraw stanowi materiał wyjściowy do ustalenia rzeczywistej skali badanego zjawiska i nie powinien być traktowany jako zamknięty katalog postępowań wymagających analizy.

Należy ustalić wszystkie możliwe do zidentyfikowania sprawy Sądu Najwyższego, w szczególności wydane po dniu 20 kwietnia 2020 r., w których:

bezpośrednio powołano uchwałę BSA I-4110-1/20;
zastosowano konstrukcję prawną odpowiadającą zasadniczej treści tej uchwały, także bez jej wyraźnego powołania;
oceniano prawidłowość składu sądu ze względu na sposób powołania sędziego z udziałem KRS ukształtowanej po 2017 r.;
badano niezawisłość lub bezstronność sędziego z wykorzystaniem okoliczności dotyczących jego procedury nominacyjnej, drogi zawodowej, pełnionych funkcji, delegacji, związków instytucjonalnych lub aktywności publicznej;
stwierdzano nienależytą obsadę sądu albo inną wadliwość składu z przyczyn odnoszących się do osoby sędziego;
wznowiono prawomocnie zakończone postępowanie z tego rodzaju przyczyn;
uchylono prawomocne orzeczenie jednej lub kilku instancji;
skierowano sprawę do ponownego rozpoznania;
wcześniejsze orzeczenie dotyczące tego samego sędziego wykorzystano jako podstawę albo istotny element kolejnej oceny;
odwoływano się do wcześniejszych ustaleń dotyczących sposobu powołania, drogi zawodowej, działalności lub statusu konkretnego sędziego zamiast przeprowadzenia pełnej i samodzielnej oceny w kolejnej sprawie;
oceniano skutki orzeczeń wydanych przez Izbę Dyscyplinarną Sądu Najwyższego albo status sędziów w niej orzekających;
zastosowanie wskazanej konstrukcji doprowadziło do wzruszenia, uchylenia albo zakwestionowania skuteczności prawomocnego rozstrzygnięcia.

Ustalenia powinny objąć również sprawy niewymienione w załączonym wykazie, ujawnione w toku analizy baz orzecznictwa, repertoriów, akt Sądu Najwyższego, dokumentacji wewnętrznej oraz wzajemnych odesłań występujących w uzasadnieniach kolejnych orzeczeń.

Na podstawie zgromadzonych danych należy następnie ustalić liczbę takich spraw, okres ich występowania, częstotliwość stosowania badanej konstrukcji, udział poszczególnych sędziów oraz zakres jej skutków procesowych.

XXI. Dokumentacja wymagająca zabezpieczenia i analizy

W toku czynności wyjaśniających należy zabezpieczyć i przeanalizować w szczególności:

pełne akta wszystkich ustalonych spraw objętych badaną praktyką, w tym spraw wskazanych w załączonym wykazie;
wszystkie orzeczenia wydane w tych sprawach wraz z pełnymi uzasadnieniami, zdaniami odrębnymi oraz dokumentacją procesową dotyczącą sposobu ich procedowania;
pełną dokumentację dotyczącą podjęcia uchwały BSA I-4110-1/20, w tym materiały związane z przedstawieniem zagadnienia prawnego, przebiegiem posiedzenia, przygotowaniem treści uchwały i jej uzasadnienia;
dostępne informacje dotyczące udziału poszczególnych sędziów w podejmowaniu BSA I-4110-1/20, w tym sposobu głosowania i zgłoszonych zdań odrębnych;
dokumentację dotyczącą przydziału poszczególnych spraw, pierwotnie wyznaczonych składów oraz sposobu wyznaczania sędziów sprawozdawców;
dokumentację dotyczącą wszystkich zmian składów orzekających, wraz ze wskazaniem przyczyn zmian, podstaw ich dokonania oraz osób podejmujących decyzje w tym zakresie;
dokumentację dotyczącą wyznaczania, losowania albo innego sposobu ustalania składów w sprawach objętych badaną praktyką;
dokumentację dotyczącą wznowień postępowań podejmowanych z urzędu, w tym pisma, sygnały lub inne zdarzenia inicjujące podjęcie czynności przez Sąd Najwyższy;
dokumenty wewnętrzne Sądu Najwyższego odnoszące się do sposobu traktowania spraw dotyczących Krajowej Rady Sądownictwa, Izby Dyscyplinarnej, sędziów powołanych po 2018 r. oraz prawidłowości składów z ich udziałem;
materiały pozwalające ustalić autorstwo i współautorstwo uzasadnień, sposób ich przygotowywania oraz zakres wykorzystywania argumentacji pochodzącej z wcześniejszych orzeczeń;
dokumenty pozwalające ustalić, czy w kolejnych sprawach wykorzystywano projekty, wzorce, fragmenty uzasadnień albo argumentację przygotowaną wcześniej w innych postępowaniach;
publiczne uchwały, stanowiska, apele, wystąpienia, wypowiedzi oraz inne formy aktywności sędziów dotyczące KRS, Izby Dyscyplinarnej, statusu sędziów powołanych po 2018 r., skuteczności ich powołania albo skutków wydawanych przez nich orzeczeń;
dokumentację dotyczącą działalności organizacyjnej i stowarzyszeniowej sędziów w zakresie odnoszącym się bezpośrednio do zagadnień będących później przedmiotem ich orzekania;
dane dotyczące skutków procesowych uchylonych albo wzruszonych orzeczeń, w tym przebiegu i rezultatu ponownych postępowań;
dane dotyczące skutków finansowych badanej praktyki, w szczególności kosztów ponownego prowadzenia postępowań, kosztów ponoszonych przez Skarb Państwa oraz następstw majątkowych po stronie uczestników;
inne dokumenty i materiały pozwalające ustalić rzeczywistą skalę, sposób funkcjonowania, powtarzalność oraz skutki badanej praktyki orzeczniczej.

XXII. Indywidualna karta każdego sędziego

Dla każdego sędziego objętego czynnościami wyjaśniającymi należy sporządzić odrębne zestawienie pozwalające odtworzyć jego indywidualny udział w badanej praktyce, obejmujące w szczególności:

udział w podjęciu uchwały BSA I-4110-1/20;
sposób głosowania nad uchwałą oraz zgłoszone zdanie odrębne, jeżeli takie zostało złożone;
stanowisko zajmowane wobec wyroku Trybunału Konstytucyjnego U 2/20;
wszystkie ustalone późniejsze sprawy, w których uczestniczył, a w których stosowano BSA I-4110-1/20 albo konstrukcję prawną odpowiadającą jej zasadniczej treści;
funkcję pełnioną w poszczególnych składach, w szczególności pełnienie funkcji przewodniczącego lub sędziego sprawozdawcy;
autorstwo lub współautorstwo uzasadnień;
argumentację prawną stosowaną w kolejnych sprawach oraz jej powtarzalność;
wcześniejsze i późniejsze orzeczenia dotyczące tego samego sędziego, tej samej kategorii sędziów albo tego samego zagadnienia prawnego;
przypadki powoływania własnych wcześniejszych orzeczeń albo orzeczeń składów z udziałem tych samych sędziów;
działalność publiczną, organizacyjną lub stowarzyszeniową odnoszącą się do Krajowej Rady Sądownictwa, Izby Dyscyplinarnej, statusu sędziów powołanych po 2018 r., skuteczności ich powołania albo skutków wydawanych przez nich orzeczeń;
wcześniejsze publiczne stanowiska dotyczące zagadnień, które następnie stały się przedmiotem orzekania;
udział w apelach, uchwałach, demonstracjach, wystąpieniach publicznych lub innych działaniach odnoszących się do przedmiotu późniejszych postępowań;
skutki procesowe wydanych z jego udziałem orzeczeń, w szczególności wznowienie postępowania, uchylenie prawomocnego orzeczenia albo przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania;
skutki organizacyjne i finansowe związane z wydanymi rozstrzygnięciami;
inne okoliczności mogące mieć znaczenie dla oceny indywidualnej odpowiedzialności, niezawisłości lub obiektywnej bezstronności sędziego.

Na podstawie tak sporządzonych kart należy porównać zakres i charakter udziału poszczególnych sędziów w badanej praktyce oraz ustalić, czy występowały powtarzalne schematy działania, wspólna argumentacja, wzajemne powoływanie wcześniejszych rozstrzygnięć lub inne zależności istotne dla końcowej oceny prawnej.

XXIII. Zagadnienia wymagające końcowej oceny prawnej

Po zgromadzeniu materiału należy w odniesieniu do każdego sędziego ustalić:

czy doszło do oczywistej i rażącej obrazy przepisów prawa;
czy podejmowane działania lub zaniechania mogły uniemożliwić albo istotnie utrudnić funkcjonowanie organu wymiaru sprawiedliwości;
czy dochodziło do działań kwestionujących istnienie stosunku służbowego sędziego, skuteczność jego powołania albo umocowanie konstytucyjnego organu Rzeczypospolitej Polskiej;
czy wcześniejsza działalność publiczna, organizacyjna lub stowarzyszeniowa sędziego pozostawała w związku z przedmiotem jego późniejszej działalności orzeczniczej oraz czy miała znaczenie dla oceny jego niezawisłości i obiektywnej bezstronności;
czy udział sędziów uczestniczących wcześniej w podjęciu BSA I-4110-1/20 w późniejszym stosowaniu konstrukcji prawnej wynikającej z tej uchwały pozostawał zgodny z wymaganiami obiektywnej bezstronności;
jakie znaczenie dla oceny odpowiedzialności ma kontynuowanie badanej praktyki po wydaniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego U 2/20, w szczególności przy uwzględnieniu świadomości treści tego orzeczenia i skutków wynikających z art. 190 ust. 1 Konstytucji RP;
czy występowało uzgadnianie, koordynowanie albo wspólne realizowanie określonej praktyki orzeczniczej, a jeżeli tak — jaki był jej zakres, sposób funkcjonowania i udział poszczególnych osób;
jakie były rzeczywiste skutki tej praktyki dla prawomocności orzeczeń, stron postępowań, innych sędziów, organizacji pracy sądów oraz funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości;
czy ustalone zachowania wypełniają znamiona przewinień dyscyplinarnych określonych w art. 72 ustawy o Sądzie Najwyższym, w szczególności przewinień wskazanych w § 1 pkt 1–5 tego przepisu;
czy ustalone działania lub zaniechania polegały na przekroczeniu uprawnień albo niedopełnieniu obowiązków przez funkcjonariusza publicznego oraz czy towarzyszyło im działanie na szkodę interesu publicznego lub prywatnego, a tym samym czy ujawnione okoliczności mogą odpowiadać znamionom czynu określonego w art. 231 § 1 k.k.;
w przypadku stwierdzenia szkody — jaki był jej charakter, zakres i rozmiar, w szczególności czy obejmowała skutki dla stron postępowań, Skarbu Państwa, stabilności prawomocnych orzeczeń lub prawidłowego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości;
czy sposób działania poszczególnych osób wskazuje na umyślność, a w przypadkach wymagających tego rodzaju oceny — czy zachodzą przesłanki do zbadania nieumyślnej postaci czynu określonej w art. 231 § 3 k.k., która wymaga wyrządzenia istotnej szkody;
czy zgromadzony materiał uzasadnia przekazanie właściwym organom informacji o możliwości popełnienia przestępstwa ściganego z oskarżenia publicznego albo podjęcie innych czynności przewidzianych prawem.